คำนี้ดี กินแล้วเฮง : ศาสตร์และศิลป์ของคำพ้องเสียงในวัฒนธรรมอาหารจีน

คอลัมน์ออนไลน์ "ชีพจรจีน" ประจำเดือนกันยายน 2568

เรื่อง คำนี้ดี กินแล้วเฮง : ศาสตร์และศิลป์ของคำพ้องเสียงในวัฒนธรรมอาหารจีน

โดย อาจารย์นพเก้า แซ่เขา (อาจารย์ประจำสำนักวิชาจีนวิทยา มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง)

            ในวัฒนธรรมจีน เมื่อเรานั่งล้อมวงรับประทานอาหารร่วมกัน สิ่งที่เราลิ้มรสไม่ใช่เพียงแค่บรรยากาศหรือรสชาติของอาหาร แต่ยังรวมถึงวัฒนธรรมและศิลปะแห่งภาษาที่ซ่อนเร้นอยู่เบื้องหลัง อาหารถูกนำมาใช้เป็นสื่อกลางในการส่งต่อคำอวยพรและความปรารถนาดี สะท้อนให้เห็นถึงความคิดสร้างสรรค์และภูมิปัญญาของผู้คนได้อย่างน่าสนใจ หนึ่งในกลยุทธ์สำคัญทางภาษาจีนที่เปี่ยมไปด้วยเสน่ห์และอัตลักษณ์ของวัฒนธรรมจีน คือ การใช้คำพ้องเสียง “ 谐音(xiéyīn)”เพื่อเชื่อมโยงอาหารเข้ากับคำที่มีความหมายมงคล ซึ่งเรียกได้ว่าเป็นทั้งศาสตร์และศิลป์ที่แทรกซึมอยู่ในมื้ออาหารและเทศกาลต่าง ๆ วันนี้ผู้เขียนจะพาทุกท่านไปทำความรู้จักกับโลกของอาหารมงคลในวัฒนธรรมจีนที่เกี่ยวข้องกับการเล่นคำพ้องเสียงให้ลึกซึ้งมากขึ้น

อาหารกับเทศกาล

ในแต่ละเทศกาลสำคัญของจีน มักมีเรื่องราวของอาหารเข้ามาเกี่ยวข้อง และอาหารดังกล่าวก็จะถูกคัดสรรมาอย่างพิถีพิถัน ไม่ใช่เพียงเพื่อรสชาติหรือความอร่อย แต่ยังเพื่อสื่อถึงความหมายที่เป็นสิริมงคลของชีวิตอีกด้วย

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัด เช่น คืนส่งท้ายปีเก่าต้อนรับปีใหม่ หนึ่งในเมนูที่ขาดไม่ได้บนโต๊ะอาหารคือ ปลา 鱼(yú) ซึ่งพ้องเสียงกับคำว่า 余(yú) ที่หมายถึง “มีเหลือล้น เหลือเฟือ” ดังที่ปรากฏในสำนวน “年年有余(niánnián yǒu yú)”การรับประทานปลาจึงสื่อถึงการมีทรัพย์สมบัติมากมาย อุดมสมบูรณ์ ไม่ขาดแคลนไปตลอดทั้งปี นอกจากปลาแล้ว ยังมีบัวลอย 汤圆(tānɡyuán) คำว่า 圆(yuán) พ้องเสียงและเชื่อมโยงกับสำนวน 团团圆圆(tuántuán yuányuán) ที่สื่อถึงความรักใคร่กลมเกลียว ความปรองดอง และการอยู่ร่วมกันอย่างมีความสุข

อีกหนึ่งตัวอย่างที่ไม่พูดถึงไม่ได้ คือ ขนม 年糕(niánɡāo) ที่ชาวจีนเชื่อว่าจะนำพาความก้าวหน้ามาสู่ชีวิต เพราะคำว่า 糕(ɡāo) พ้องเสียงกับ 高(ɡāo) ในสำนวน“年年高升(niánnián ɡāoshēnɡ)”หมายถึง ความก้าวหน้าและความสูงส่งทั้งด้านการงานและชีวิต รวมถึงในเทศกาล 九九重阳 (jiǔjiǔ chónɡyánɡ) ธรรมเนียมของชาวจีนก็จะนิยมให้ผู้สูงอายุรับประทาน 重阳糕(chónɡyánɡ ɡāo) เนื่องจาก 糕(ɡāo) ยังพ้องเสียงกับ 高寿(ɡāoshòu) ซึ่งหมายถึงอายุยืนยาว

อาหารกับการศึกษา

ในช่วงการสอบครั้งสำคัญ เช่น การสอบเข้ามหาวิทยาลัย อาหารก็ถูกนำมาเป็นเครื่องมือในการสร้างขวัญกำลังใจ พ่อแม่มักจะเตรียม粽子(zònɡzi) หรือบ๊ะจ่างไว้ให้ลูก ๆ ได้รับประทาน ดังนั้น กล่าวได้ว่าบ๊ะจ่างไม่ได้มีเพียงในเทศกาลแข่งเรือมังกร端午节(duānwǔjié) เท่านั้น แต่ยังนิยมรับประทานก่อนสอบด้วย เพราะคำว่า 粽(zònɡ) พ้องเสียงกับ 中(zhònɡ) ที่หมายถึง “สอบติด ประสบความสำเร็จ” เช่นเดียวกับ 定胜糕(dìnɡshènɡ ɡāo) ขนมที่มีชื่อพ้องกับสำนวน 必定胜利(bìdìnɡ shènɡlì) ที่หมายถึง “จะต้องชนะอย่างแน่นอน” หรือในบางพื้นที่ ยังนิยมให้ลูกหลานรับประทานขาหมู 猪蹄(zhūtí) เพราะ 蹄(tí) พ้องเสียงกับ 题(tí) ที่หมายถึง “ข้อสอบ” และยังโยงกับ 朱(zhū)ที่แปลว่าสีแดง ซึ่งเป็นสีหมึกที่ใช้ประกาศรายชื่อผู้สอบผ่านในสมัยโบราณ จึงสื่อความหมายถึงการ “สอบผ่าน”ด้วย

อาหารกับชีวิตครอบครัวและงานมงคล

การผูกโยงอาหารกับความสิริมงคลยังพบได้ในงานแต่งงานและพิธีครอบครัว ในงานแต่งงานมักมีพุทราแดง红枣(hónɡzǎo) ถั่วลิสง花生(huāshēnɡ) ลำไยแห้ง桂圆 (ɡuìyuán) และ เมล็ดบัว莲子(liánzǐ) จัดรวมกัน โดยเล่นคำว่า 枣生桂子(zǎoshēnɡɡuìzǐ) ที่พ้องเสียงกับสำนวน “早生贵子(zǎoshēnɡɡuìzǐ) ”หมายถึง “ขอให้มีบุตรที่ดีโดยเร็ว” นอกจากนี้ แอปเปิ้ล 苹果 (pínɡɡuǒ) ก็เป็นผลไม้มงคลที่นิยม เพราะคำว่า 苹(pínɡ) พ้องเสียงกับ 平安(pínɡ’ān)ที่หมายถึง “ความสงบสุขและความปลอดภัย” เป็นการอวยพรให้มีชีวิตครอบครัวที่สงบสุขราบรื่นไร้ซึ่งอุปสรรค

อาหารกับการค้าขายและความมั่งคั่ง

นอกจากในชีวิตประจำวันทั่วไปแล้ว อาหารยังเข้ามามีบทบาทสำคัญกับการค้าขายหรือการทำธุรกิจอีกด้วย ในด้านการค้า ก็มีผักกาดหอม 生菜(shēnɡcài) พ้องเสียงกับ 生财(shēnɡcái) ที่หมายถึง “การเกิดรายได้งอกเงย” หรือ กุ้ยช่าย韭菜(jiǔcài) พ้องเสียงกับ 久财(jiǔcái) ที่หมายถึง “ความมั่งคั่งยืนยาว” นอกจากนี้ ยังมี ส้ม橘子(júzi) และส้มเช้ง 橙子(chénɡzi) ที่พ้องเสียงกับคำว่าสิริมงคล 吉(jí) และคำว่าความสำเร็จ 成功(chénɡɡōnɡ) ซึ่งถูกนำมาใช้แทนคำอวยพรด้านโชคลาภและความเจริญรุ่งเรือง การมอบส้มให้กัน จึงเปรียบเสมือนการส่งมอบความมงคลให้กับผู้รับนั่นเอง

นี่เป็นเพียงตัวอย่างบางส่วนของการใช้คำพ้องเสียง “ 谐音 (xiéyīn)”เพื่อเชื่อมโยงอาหารเข้ากับคำที่มีความหมายมงคล ในภาษาและวัฒนธรรมจีนยังมีปรากฏการณ์ลักษณะนี้อีกมาก รอให้ผู้คนไปลองลิ้มชิมรสเพื่อสัมผัสประสบการณ์แห่งความมหัศจรรย์ของภาษาจีนด้วยตนเอง

“เมื่อภาษากับอาหารกลายเป็นการสื่อสาร” อาจกล่าวได้ว่า การรับประทานปลาไม่ได้เป็นเพียงการบริโภคโปรตีน แต่เป็นการส่งต่อข้อความแห่งความมั่งคั่ง การมอบส้มไม่ได้เป็นเพียงผลไม้ธรรมดา แต่เป็น “รหัสลับ” แห่งความสำเร็จที่ผู้รับเข้าใจโดยไม่ต้องมีคำอธิบาย การเล่นคำพ้องเสียงในอาหารจีนจึงเป็นทั้งศาสตร์ที่อธิบายความสัมพันธ์ทางภาษาและสัญลักษณ์ และศิลปะแห่งการสร้างสรรค์ เมื่อเรากล่าวว่า “คำนี้ดี กินแล้วเฮง” เราไม่ได้พูดเล่น ๆ แต่กำลังสัมผัสกับแก่นแท้ของวัฒนธรรมจีนที่สามารถเปลี่ยนอาหารธรรมดา ๆ ให้กลายเป็นคำอวยพรที่อบอุ่นและงดงาม ซึ่งยังคงสืบทอดกันต่อไปในทุกมื้ออาหาร

รายการอ้างอิง

สวิตตา พงษ์ดนตรี. (2566, 13 มิถุนายน). ถอดรหัสความหมายมงคลชื่ออาหารจีน. อาศรมสยาม-จีนวิทยา. https://www.arsomsiam.com/auspicious-food/

ศิริพร เรือนสุวรรณ และ นิธิอร พรอำไพสกุล. (2565). การศึกษาความหมายเชิงวัฒนธรรมจากอาหารในเทศกาลตรุษจีนของชาวไทยเชื้อสายจีน. วารสารพิกุล, 20(1), 365-380.

https://so05.tci-thaijo.org/.../article/view/260271/175277

Hong, X. (2024). Homophones in Mandarin Chinese. International Journal of Linguistics, 12(3), 45–60. https://www.macrothink.org/.../ind.../ijl/article/view/22504

Zhang, R.T. (2020, January 22). 8 common homophonic puns in Chinese Spring Festival – The must-eat lucky food checklist. DigMandarin. https://www.digmandarin.com/8-common-homophonic-puns-in...