พลวัตการเปลี่ยนแปลงของครอบครัวจีน

คอลัมน์ออนไลน์ "ชีพจรจีน" ประจำเดือนกันยายน 2568

เรื่อง พลวัตการเปลี่ยนแปลงของครอบครัวจีน

โดย อาจารย์ ดร.นิสรีน หวังตักวาดีน (อาจารย์ประจำสำนักวิชาจีนวิทยา มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง)

            ประเทศจีนในฐานะอารยธรรมตะวันออกอันเก่าแก่ มีประวัติศาสตร์ ขนบธรรมเนียม และจารีตประเพณีที่เป็นเอกลักษณ์ ซึ่งได้รับการสืบทอดจากรุ่นสู่รุ่นอย่างต่อเนื่อง สถาบันครอบครัวเป็นหนึ่งในมิติที่สะท้อนอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมนี้ได้อย่างชัดเจน โดยเฉพาะอย่างยิ่งแนวคิดเรื่องความกตัญญู (孝) ซึ่งเป็นหลักคิดตามปรัชญาขงจื๊อ ที่เน้นการดูแลและเคารพผู้อาวุโส รวมถึงเป็นหลักการจัดระเบียบทางสังคมที่กำหนดบทบาท คุณธรรม และข้อพึงปฏิบัติของบุคคลต่างวัย สุภาษิต "ร้อยความดีกตัญญูเป็นเอก" (百善孝为先) สรุปนัยยะของความกตัญญูในวัฒนธรรมจีนได้อย่างครอบคลุม ซึ่งรวมถึงความรักและความเคารพ การไม่นำความทุกข์หรือความกังวลใจมาสู่บิดามารดา การประกอบอาชีพที่เหมาะสม การมีบุตรเพื่อสืบสกุล และการจัดพิธีศพการเซ่นไหว้ตามขนบธรรมเนียมประเพณี

            ครอบครัวชาวจีนมักได้รับการปลูกฝังคุณธรรมเหล่านี้ตั้งแต่เยาว์วัย โดยเฉพาะอย่างยิ่งเรื่องการสมรสเพื่อสืบทายาท การสมรสในคติของชาวจีนมิได้อาศัยเพียงความรักเป็นที่ตั้ง หากแต่มีจุดประสงค์หลักเพื่อการมีทายาทในการสืบทอดวงศ์ตระกูล ในอดีต การไม่มีบุตรชายไว้สืบสกุลถือเป็นความอกตัญญูและผิดต่อบรรพบุรุษอย่างร้ายแรง ดังที่นักปราชญ์ลัทธิหยู เมิ่งจื้อ เคยกล่าวไว้ว่า “不孝有三，无后为大” (ความอกตัญญูมีสามประการ การไร้บุตรไว้สืบสกุลถือเป็นเรื่องใหญ่หลวงที่สุด)

การเปลี่ยนแปลงหลังการปฏิรูปเศรษฐกิจ

            ภายหลังการปฏิรูปเศรษฐกิจในปี ค.ศ. 1978 การพัฒนาอย่างรวดเร็วและข้อจำกัดของนโยบายที่เกี่ยวข้อง ตลอดจนความแตกต่างของการพัฒนาในเขตเมืองและชนบท ได้ส่งผลให้โครงสร้างและทัศนคติของครอบครัวจีนมีการปรับเปลี่ยนไปอย่างมีนัยสำคัญ จากการเสวนาหัวข้อ “当代中国的家庭变迁” (Family Changes in Contemporary China) ของคณาจารย์และนักศึกษามหาวิทยาลัยปักกิ่ง พบว่าจารีตประเพณียังคงมีอิทธิพลอย่างมากต่อครอบครัวชาวจีน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการให้ความสำคัญกับการดูแลบุตรหลาน

            ในขณะเดียวกัน ความรวดเร็วของการพัฒนาเศรษฐกิจของจีนได้ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมของครอบครัวอย่างชัดเจน ประชาชนมีแนวโน้มแสวงหาความเป็นอิสระส่วนบุคคลและมีทางเลือกในการดำเนินชีวิตที่หลากหลายขึ้น ปัญหาที่สังคมจีนกำลังเผชิญคืออัตราการเกิดที่ลดลงและความปรารถนาในการมีบุตรที่น้อยลง ปัจจัยหลักที่นำไปสู่ปรากฏการณ์นี้ ได้แก่ นโยบายการวางแผนครอบครัว และต้นทุนทางการศึกษาที่สูงขึ้น ความท้าทายในอนาคตของจีนจึงอยู่ที่การวางแผนรับมือกับสังคมสูงวัย

ความแตกต่างระหว่างเมืองและชนบท

            ในอดีตความแตกต่างระหว่างเมืองและชนบทของจีนปรากฏชัดเจนในด้านระบบประกันสังคม ระบบประกันสังคมในชนบทยังคงด้อยกว่าในเมือง รวมถึงระบบการศึกษาและความทันสมัยก็มีน้อยกว่า ส่งผลให้อัตราการเกิดในชนบทสูงกว่าในเมือง นอกจากนี้ บทบาทของผู้ชายและผู้หญิงในชนบทยังไม่เปิดกว้างเท่าในเมือง

            อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบัน ระบบประกันสังคมในชนบทเริ่มมีการครอบคลุมและพัฒนาดีขึ้นอย่างต่อเนื่อง ช่องว่างระหว่างเมืองและชนบทจึงลดลง ส่งผลให้อัตราการเกิดโดยรวมลดลง อัตราการเกิดนอกสมรสและภาวะมีบุตรยากในคู่สามีภรรยาต่ำ และอัตราการหย่าร้างเพิ่มขึ้นเพียงเล็กน้อย

ค่านิยมและทัศนคติเกี่ยวกับบุตรหลาน

            ในอดีตการมีบุตรมิใช่เรื่องส่วนตัวของบุคคล หากแต่เป็นเรื่องของสมาชิกทุกคนในครอบครัว ด้วยอัตราการเสียชีวิตที่สูง ผู้คนส่วนใหญ่มักมีบุตรหลายคน นอกจากนี้ ยังมีความนิยมในบุตรชายมากกว่าบุตรสาว เนื่องจากเชื่อว่ามีเพียงบุตรชายเท่านั้นที่สามารถสืบสานสายเลือดของตระกูลได้

            หลังจากการสถาปนาสาธารณรัฐประชาชนจีนในปี ค.ศ. 1949 ค่านิยมดั้งเดิมหลายประการของครอบครัวจีนค่อยๆ ถูกกลืนกลายไป มีการส่งเสริมบทบาทความเท่าเทียมทางเพศ แม้ว่าจำนวนบุตรที่เกิดจะลดลง แต่หลายคนยังคงเชื่อว่าการมีบุตรชายหรือบุตรสาวเป็นสิ่งจำเป็นในการสืบสานสายเลือดของครอบครัว ซึ่งนับเป็นการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญ อย่างไรก็ตาม การให้ความสำคัญกับบุตรหลานยังคงไม่เปลี่ยนแปลง กล่าวอีกนัยหนึ่ง แม้ว่าจำนวนบุตรที่เกิดจะลดลง แต่คนส่วนใหญ่ยังคงเชื่อว่าการมีบุตรอย่างน้อยหนึ่งคนเป็นสิ่งจำเป็น

            สรุปได้ว่า สังคมจีนได้ผ่านพ้นพลวัตการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา โดยเฉพาะอย่างยิ่งในมิติของสถาบันครอบครัว แม้ว่าโครงสร้างและทัศนคติจะปรับเปลี่ยนไป แต่รากฐานทางวัฒนธรรมอันลึกซึ้งโดยเฉพาะแนวคิดเรื่องความกตัญญูและการให้ความสำคัญกับบุตรหลานยังคงเป็นหัวใจสำคัญที่หล่อหลอมครอบครัวจีนในปัจจุบันและอนาคต

รายการอ้างอิง

1. Khamphuang, A. (2020). คติด้านความกตัญญู (孝) ในวัฒนธรรมจีน: ภาพสะท้อนจริยศาสตร์ครอบครัวจีนผ่านสำนวน. มนุษยศาสตร์สาร มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 21(1), 137–157.

2. 双囍的婚典手记. (2025, July 27). 《从传统到现代：中国家庭文化的变迁与影响》. https://baijiahao.baidu.com/s?id=1838731624825076820...

魏玉槐.(2020, November 3). 《传统文化影响与追求个人自由并存——谢宇教授谈当代中国的家庭变迁》.https://yenching.pku.edu.cn/info/1039/3691.htm