งานประติมากรรมสมัยราชวงศ์ฮั่น

คอลัมน์ออนไลน์ "ชีพจรจีน" ประจำเดือนพฤษภาคม 2569

เรื่อง งานประติมากรรมสมัยราชวงศ์ฮั่น

โดย อาจารย์พันธ์วิรา อนันต์ศิริประภา (อาจารย์ประจำสำนักวิชาจีนวิทยา มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง)

            งานประติมากรรมจีนเป็นศิลปะที่มีแนวคิดและแนวปฏิบัติสอดคล้องกับศิลปะการวาดภาพด้วยพู่กันจีน กล่าวคือ มุ่งเน้นการถ่ายทอดเสน่ห์ทางจิตวิญญาณ（神韵）ของวัตถุเป็นสำคัญ ผู้สร้างสรรค์ผลงานต้องให้ความสำคัญกับการสื่อสารอารมณ์และพลังภายในของวัตถุมากกว่าการจำลองรูปลักษณ์ภายนอก ตัวอย่างเช่น การปั้นรูปม้าของจีน มิได้เน้นรายละเอียดของกล้ามเนื้ออย่างสมจริง แต่เน้นการถ่ายทอดความรู้สึกของการเคลื่อนไหว ให้ผู้ชมสัมผัสได้เสมือนม้ามีชีวิตอยู่ และพร้อมจะก้าวกระโดดอยู่ตลอดเวลา

            จุดกำเนิดของงานประติมากรรมจีนสามารถสืบย้อนไปถึงยุคสังคมบรรพกาลแบบตระกูล（原始氏族社会）ซึ่งเป็นช่วงที่มนุษย์เริ่มรวมกลุ่มตามสายสัมพันธ์ทางเครือญาติ และดำรงชีวิตร่วมกัน หลักฐานสำคัญที่ค้นพบ ได้แก่ แหล่งวัฒนธรรมเผยหลี่ก่าง（裴李岗文化遗址）ที่มีการขุดพบงานประติมากรรมดินเผารูปมนุษย์จำนวนมาก ต่อมาในสมัยราชวงศ์ฉิน ประติมากรรมได้ก้าวสู่ความยิ่งใหญ่ และความน่าเกรงขามอย่างชัดเจน โดยเฉพาะกองทัพทหารและม้าดินเผา（兵马俑）ในสุสานจิ๋นซีฮ่องเต้ ซึ่งเป็นหุ่นปั้นทหารที่มีขนาดเทียบเท่ามนุษย์จริง สูงประมาณ 1.8 เมตร แต่ละชิ้นมีรายละเอียดของใบหน้า อิริยาบถ และการแต่งกายที่แตกต่างกัน สะท้อนความสามารถทางศิลปกรรมและเทคโนโลยีในยุคนั้น แม้เดิมจะมีการลงสีอย่างงดงาม แต่ด้วยข้อจำกัดด้านการอนุรักษ์ สีสันส่วนใหญ่จึงเลือนหายไปภายในระยะเวลาอันสั้นหลังจากที่ขุดค้นพบ

            อย่างไรก็ตาม งานประติมากรรมในสมัยราชวงศ์ฮั่นมีความโดดเด่นไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ายุคก่อนหน้า ซึ่งเป็นการสืบทอดและพัฒนาจากรากฐานของราชวงศ์ฉินให้มีความหลากหลายและลึกซึ้งยิ่งขึ้น ในยุคนี้ต้องติดต่อกับต่างชาติและทำสงครามกับชนเผ่าทางตอนเหนือ หรือที่เรียกกันว่า ชาวซยงหนู（匈奴）ส่งผลให้ศิลปกรรมในยุคนี้สะท้อนทั้งอุดมการณ์ทางการเมือง และวิถีชีวิตของผู้คนอย่างชัดเจน งานประติมากรรมในสมัยราชวงศ์ฮั่นสามารถจำแนกออกได้เป็น 2 ลักษณะสำคัญ ได้แก่ งานเชิงสัญลักษณ์ และงานแนวสัจนิยมที่มุ่งถ่ายทอดชีวิตในสังคม

            หนึ่งในผลงานประติมากรรมเชิงสัญลักษณ์ที่มีชื่อเสียง คือ ม้าเหยียบซยงหนู （马踏匈奴）ซึ่งตั้งอยู่หน้าสุสานของฮั่ว ชวี้ปิ้ง（霍去病）ณ มณฑลส่านซี สุสานแห่งนี้ถูกออกแบบให้มีลักษณะคล้ายเทือกเขาฉีเหลียน（祁连山）อันเป็นสมรภูมิสำคัญในประวัติศาสตร์ ผลงานประติมากรรมม้าเหยียบซยงหนูมีขนาดใกล้เคียงม้าจริง รูปทรงหนักแน่น เรียบง่าย แต่ทรงพลัง โดยเป็นงานที่แสดงภาพม้ากำลังเหยียบย่ำกลุ่มซยงหนูที่ดิ้นรนด้วยความหวาดกลัว ก่อให้เกิดความเปรียบต่างเชิงนัย และสะท้อนวีรกรรมในการปกป้องอาณาเขตของแม่ทัพฮั่ว ชวี้ปิ้งได้อย่างชัดเจน

             ในด้านงานประติมากรรมแนวสัจนิยม สมัยราชวงศ์ฮั่นได้สร้างสรรค์ผลงานที่สะท้อนชีวิตและวัฒนธรรมของผู้คนอย่างหลากหลาย หนึ่งในผลงานสำคัญ คือ หุ่นนักแสดงกายกรรม（击鼓说唱俑）ซึ่งเป็นรูปปั้นนักแสดงตลก（俳优）กำลังตีกลองและขับร้องอย่างสนุกสนาน ลักษณะท่าทางมีความเกินจริง แฝงอารมณ์ขัน และเปี่ยมด้วยชีวิตชีวา สะท้อนถึงศิลปะการแสดงพื้นบ้านและวัฒนธรรมความบันเทิงในสังคมราชวงศ์ฮั่นได้อย่างชัดเจน โดยนักแสดงลักษณะนี้มักทำหน้าที่สร้างความเพลิดเพลินให้แก่ชนชั้นสูงและขุนนางในราชสำนัก

            นอกจากนั้น ยังมีกองทัพทหารและม้าดินเผา（兵马俑）ในสุสานกษัตริย์แห่งแคว้นฉู่ในเมือง ซวีโจว（徐州楚王墓）ซึ่งมีจำนวนมากเฉกเช่นเดียวกับกองทัพทหารและม้าดินเผาราชวงศ์ฉิน แต่สิ่งที่แตกต่าง คือ ขนาดที่เล็กกว่ามาก เปรียบเหมือนหุ่นปั้นเท่าขนาดมือมนุษย์ ซึ่งเป็นการสะท้อนถึงการเปลี่ยนแปลงแนวคิดทางศิลปะ จากความน่าเกรงขามแบบราชวงศ์ฉินไปสู่ความผลงานศิลปะที่มีชีวิตชีวาและผ่อนคลาย เน้นการสื่ออารมณ์ การย่อส่วนของประติมากรรมในยุคฮั่น เรียกได้ว่าเป็นการเปลี่ยนแปลงที่มิใช่ด้านเทคนิคเพียงอย่างเดียว แต่ยังสะท้อนการเปลี่ยนผ่านทางความคิดของมนุษย์ โดยเน้นการสร้างโลกจำลอง ที่ให้ความความหมายเชิงสัญลักษณ์และประสบการณ์ของมนุษย์มากขึ้น

รายการอ้างอิง

Cheng, Y. Z. (2014). Zhongguo wenhua yaolue [Essentials of Chinese culture]. (3rd ed.). Foreign Language Teaching and Research Press. (in Chinese)

Dengzhou Nana. (2017, July 14). Mata Xiongnu [Horse treading on a Xiongnu soldier]. Photophoto. https://www.photophoto.cn/sucai/28608590.html (in Chinese)

Jin, W. N. (2018, October 30). Yuanshi diaosu youhe shenmi zhichu? [What is the mystery of primitive sculpture?]. Academy of Chinese Studies. https://chiculture.org.hk/sc/china-five-thousand-years/223 (in Chinese)

National Museum of China. (n.d.). “Jigu shuochang yong” — Guobo jingpin wenwu chuanbo ["Drumming and Singing Figurine" — National Museum of China's Masterpiece Dissemination]. National Museum of China. https://www.chnmuseum.cn/portals/0/web/zt/202112jgscy/ (in Chinese)

Zhai, D. F. (2025, April 17). Zaoshan wei ling de jingshi juechang: Fang Xuzhou Shizishan Chuwang ling [A masterpiece of mountain-carving tombs: A visit to the Mausoleum of the King of Chu at Shizishan in Xuzhou]. Jingji Guanchawang. http://www.eeo.com.cn/2025/0417/722040.shtml (in Chinese)