คอลัมน์ออนไลน์ "ชีพจรจีน" ประจำเดือนสิงหาคม 2569

เรื่อง ทำไมต้อง “买东西”จาก “ตะวันออก-ตะวันตก”  สู่การ “ช้อปปิ้ง” 

โดย อาจารย์ ดร.มณีพร ศักดิ์สูง (อาจารย์ประจำสำนักวิชาจีนวิทยา มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง)

         หากคุณเคยเรียนภาษาจีน ไม่ว่าจะเรียนเพื่อการสื่อสาร การทำงาน หรือเพียงเพราะชื่นชอบวัฒนธรรมจีน เชื่อว่าหนึ่งในคำศัพท์แรก ๆ ที่คุณต้องได้เรียนคือ 买东西ซึ่งแปลว่า “ซื้อของ” เป็นคำที่ใช้จนคุ้นปากเสียจนแทบไม่มีใครตั้งคำถาม แต่เมื่อมองดูตัวอักษรจีนอย่างละเอียด หลายคนก็คงอดสงสัยไม่ได้ว่า 东西 แปลตรงตัวหมายถึง “ตะวันออก–ตะวันตก” แล้วเหตุใดจึงกลายเป็น “สิ่งของ” ไปได้ แล้วทำไมคนจีนถึง “ซื้อตะวันออก-ตะวันตก” ทำไมไม่ซื้อ “เหนือ-ใต้”（南北）กันบ้างล่ะ คำถามเล็ก ๆ นี้ กลับเป็นหนึ่งในเรื่องที่น่าสนใจของภาษาจีน เพราะแม้แต่นักภาษาศาสตร์เองก็ยังไม่มีคำตอบที่เป็นเอกฉันท์ วันนี้เราจะพาทุกคนนั่งไทม์แมชชีนย้อนเวลากลับไปหาคำตอบกัน

ทฤษฎีที่ 1: เดินช้อปปิ้งที่ “ฉางอาน” เมืองหลวงแห่งราชวงศ์ถัง

          หากกล่าวถึงที่มาของคำว่า 东西 ทฤษฎีที่ได้รับความนิยมมากที่สุดมีจุดเริ่มต้นเกี่ยวข้องกับนครฉางอัน（长安) เมืองหลวงอันรุ่งเรืองของราชวงศ์ถัง ย้อนกลับไปในยุคนั้นเมืองฉางอานเป็นมหานครนานาชาติที่มีประชากรเกือบหนึ่งล้านคน มีพ่อค้าชาวต่างชาติเดินทางผ่านเส้นทางสายไหมเข้ามาค้าขายมากมาย ผังเมืองฉางอานถูกวางไว้อย่างเป็นระเบียบ โดยแบ่งย่านการค้าใหญ่ออกเป็น 2 ฝั่งชัดเจน

          ตลาดตะวันออก (东市 - ตงซื่อ) ตั้งอยู่ใกล้เขตพระราชวังและย่านที่อยู่อาศัยของขุนนาง จึงเป็นแหล่งสินค้าหรูหรา สินค้านำเข้าจากต่างแดน ของเกรดพรีเมียม และอุปกรณ์งานอดิเรกของชั้นสูง ซึ่งตอบสนองความต้องการของชนชั้นสูง ขุนนาง และปัญญาชน

          ตลาดตะวันตก (西市 - ซีซื่อ) ตั้งอยู่ใกล้พื้นที่ของชาวบ้านทั่วไป จึงเป็นศูนย์รวมสินค้าอุปโภคบริโภค ร้านอาหาร ร้านเสื้อผ้า ถ่านหิน และของใช้ในชีวิตประจำวัน มีร้านค้าแน่นขนัดกว่า 80,000 ร้าน

          เวลาชาวเมืองจะออกไปจับจ่ายใช้สอย หากต้องการของใช้ทั่วไปก็ต้องไป 西市 หากต้องการของหรูหราก็ต้องไป 东市การไปซื้อของที่ 东市 มักจะเรียกว่า 买东 และ การไปซื้อของที่ 西市 มักจะเรียกสั้น ๆ ว่า 买西 การเดินวนไปมาระหว่างสองตลาดนี้กลายเป็นวิถีชีวิตประจำวันของผู้คน นานวันเข้า คำพูดติดปากของการไปตลาดตะวันออกและตลาดตะวันตกก็ถูกย่อสั้น ๆ จนเหลือเพียง “买东西 (ซื้อของ)” และ“东西” ก็กลายเป็นคำนามที่แปลว่า“สิ่งของ”ไปโดยปริยาย

ทฤษฎีที่ 2: ปรัชญาเบญจธาตุ กล่าวว่าซื้อ “น้ำกับไฟ” มันใส่ตะกร้าไม่ได้

          นอกจากเรื่องประวัติศาสตร์แล้ว ยังมีอีกหนึ่งทฤษฎีที่ลึกซึ้งไม่แพ้กัน โดยอ้างอิงจากศาสตร์แห่งธาตุทั้งห้า（五行）ของจีน ซึ่งเปรียบทิศทางเข้ากับธาตุต่าง ๆ ดังนี้

                    ตะวันออก （东） แทน ธาตุไม้ （木）

                    ตะวันตก （西） แทน ธาตุทอง （金）

                    ทิศใต้ （南） แทน ธาตุไฟ （火）

                    ทิศเหนือ （北） แทน ธาตุน้ำ （水）

          เรื่องเล่าที่ได้รับการกล่าวถึงอย่างแพร่หลายนี้ เป็นเรื่องราวเกี่ยวข้องกับจูซี (朱熹) นักปราชญ์คนสำคัญแห่งราชวงศ์ซ่งใต้ เป็นคนที่ชอบคิดวิเคราะห์สิ่งรอบตัว วันหนึ่งเขาเดินสวนกับเพื่อนที่กำลังถือตระกร้าไม้ไผ่จะออกไปจับจ่าย จึงถามว่า“ท่านจะไปไหนหรือ”เพื่อนตอบสั้น ๆ ว่า“去买东西 (ไปซื้อของ)”คำตอบธรรมดานี้กลับทำให้จูซีฉุกคิดและเกิดคำถามขึ้นทันทีว่า“เหตุใดจึงเรียกว่า 买东西 ไม่ใช่ 买南北” ทั้งสองคนต่างตอบคำถามนี้ไม่ได้ จนกระทั่งวันหนึ่งจูซีนำคำถามนี้ไปทดสอบปัญญาของเหล่าลูกศิษย์ในสำนักก็ไม่มีใครตอบได้ ทันใดนั้น เด็กน้อยวัยเพียง 10 ขวบเสนอคำอธิบายที่น่าสนใจว่า“ทิศตะวันออก คือ ธาตุไม้ ทิศตะวันตก คือ ธาตุทอง ส่วนทิศใต้ คือ ธาตุไฟ และทิศเหนือ คือ ธาตุน้ำ สิ่งของที่เป็นไม้กับทองสามารถใส่ลงไปในตะกร้าไม้ไผ่ได้ แต่ถ้าเราไปซื้อน้ำกับไฟ มันจะรั่วไหลและเผาตะกร้าจนวายวอด เพราะฉะนั้น พวกเราจึงพูดได้แค่ว่าไป 买东西”คำตอบที่อิงจากปรัชญาเบญจธาตุ（五行）ของเด็กน้อย ทำเอาท่านอาจารย์จูซีถึงกับเอ่ยปากชมไม่ขาดสาย

          ไม่ว่าคำว่า“买东西”จะมาจากคำตอบอันชาญฉลาดของเด็กน้อยในยุคราชวงศ์ซ่ง หรือมาจากการค้าอันรุ่งเรืองของตลาดฉางอานในยุคราชวงศ์ถัง สิ่งหนึ่งที่เรารู้ได้ทันที คือ ภาษาจีนมีเสน่ห์อันน่าทึ่ง เพราะประวัติศาสตร์และปรัชญาความเชื่อหลายพันปี ไม่ได้ถูกผนึกไว้แค่ในหนังสือหรือพิพิธภัณฑ์ แต่มันยังคงแล่นอยู่ในลมหายใจและริมฝีปากของเรา ผ่านคำศัพท์ง่าย ๆ ที่เราใช้กันอยู่ทุกวัน

รายการอ้างอิง

Guanyu “mai dongxi” laiyuan de lishi jieshi [Historical explanations of the origin of the term "mai dongxi"]. (n.d.). Baidu Baijiahao. https://baijiahao.baidu.com/s?id=1787799957482316453 (in Chinese)

Institute of Linguistics, Chinese Academy of Social Sciences. (2021). Xiandai Hanyu cidian [Modern Chinese Dictionary](7th ed.). The Commercial Press. (In Chinese)

Mai dongxi yi ci de youlai [The origin of the term “mai dongxi” (to buy things)]. (n.d.). Baidu Baijiahao. https://baijiahao.baidu.com/s?id=1871149169494830247 (in Chinese)

Wang, L. (1980). Hanyu shi gao [Draft History of the Chinese Language]. Zhonghua Book Company. (In Chinese)